بسم الله الرحمن الرحیم
تئوریزه کردن انقلاب و افزایش کارآمدی انقلاب اسلامی
تحلیل پدیده ها اگر از زاویهای مناسب و بر اساس یک دستگاه فکری هماهنگ با آن پدیدهها صورت نپذیرد، منجر به ارائه درکی ناقص وتحریف یافته از آنها خواهد شد. به بیان دیگر، مدیریت پدیدهها در مرحله پیدایش و سپس در مراحل تغییر و تکامل بر اساس نظام فکری خاصی صورت میپذیرد که پدیده ها عینیت یافته آن نظام فکری می باشند. لذا برای ارائه تحلیلی صحیح و واقعی از پدیدهها ضرورت دارد ابعاد نظام فکری حاکم بر پدیدهها تبیین گردد.
گرایشها و افکار حاکم بر جوامع همواره به صورت خاصی تجلی مییابند که منجر به ایجاد پدیدههائی در ابعاد مختلف سیاسی، فرهنگی و اقتصادی میشوند، ارائه تحلیلی صحیح و واقعی از این پدیدهها همان تبیین نظام فکری حاکم بر آن پدیدهها میباشد. البته اینگونه نیست که تمامی پدیدآورندگان پدیدههای اجتماعی توان ارائه گزارشی تئوریک و مبنایی از محصول تلاشهای عینی خود داشته باشند، ولی ناتوانی در دفاع عقلانی از یک پدیده قدرت درک ضرورت و چگونگی آن پدیده را نفی نمیکند. از سوی دیگر، درک ابعاد پدیدههای اجتماعی سیری تکاملی دارد، یعنی در ابتدا لزوماً ابعاد یک پدیده اجتماعی به صورت تفصیلی روشن نیست، بلکه در مرحله تغییرات و تکامل به تدریج درک روشنتری از آن پدیده برای پدیدآورندگانش حاصل میشود.
هر زمان که ایدهای کلی و آرمانی پس از پیدایش، در مسیر عمل قرار میگیرد، نرم افزارها و عقلانیت مورد نیاز خود را طلب میکند، از اینرو، همواره نوعی درک باخود داریم که از آن به درک وجدانی تعبیر میکنیم. این درک علت به وجود آمدن پدیدههای اجتماعی است. انسان پس از احساس کارآمدی یک امر در جریان زندگی نسبت به آن اعتقاد و ایمان پیدا میکند وآن امر را در زندگی خود پیگیری مینماید، حتی اگر این اعتقاد همراه با تحلیلی تفصیلی نباشد. در امر تصرف دین برای اداره جامعه نیز مسئله به همین شکل است. در جریان انقلاب، مردم کارآمدی تصرف دین در امور جامعه را در روند تاریخی پیروزی انقلاب و حوادث سخت آن درک نمودند، از اینرو نسبت به تصرف اجتماعی دین در جامعه درکی وجدانی و ایمانی دارند. اما این درک وجدانی به صورت اجمالی است و برای تأسیس ساختارهای دینی میبایست تبدیل به درکی تفصیلی و تئوریک گردد. باتوجه به این مطلب میتوان گفت هر پدیده اجتماعی در مرحله تغییر و تکامل خود باید درک تئوریک وعقلانیت توصیفکننده درک وجدانیِ مرحله پیدایش خود را ارائه دهد تا بتواند بر این اساس برنامههای خود را طراحی نماید. تفاوت درک وجدانی ودرک تئوریک عمدتاً در اجمال وتفصیل این دو درک است.
نکته مهمی که پس از بررسی مراحل پیدایش انقلاب اسلامی ایران در روند پر از شدائد پیروزی انقلاب توجه همگان را به خود جلب میکند این است که به سبب رهبریهای امام خمینی(ره) درکی وجدانی، ایمانی و اجمالی نسبت به امر خلافت اجتماعی، یعنی امر تصرّف دین در جامعه[1] و در مردم ایجاد شده است. این درک محصول روند این مبارزه بزرگ و دشواریهای آن میباشد، ویژگی آن نیز وجدانی و اجمالی بودن است. دفاع مردم از انقلاب با گوشت، پوست و خون خود و لبیکشان به امام در سرنگونی رژیم شاه، پیروزیهای ملت ایران در برابر ضد انقلاب، جنگ با عوامل صدام و حضور در صحنههای انتخابات همه و همه مرهون همین درک وجدانی ایجاد شده برای مردم در روند مبارزه میباشد. ولی این پدیده وجدانی و ایمانی برای ادامه روند خود نیاز دارد به تئوری و معادله تبدیل شود.
انقلاب از نظر درک وجدانی و ایمانی مردم به آرمانهایش دچار هیچ مشکلی نیست و وجدان عمومی جامعه ضرورت خلافت و بندگی خداوند متعال را در امر اداره حس میکند، اما به سبب محدود بودن کارآمدی درک وجدانی به تخریب ساختارهای مخالف و مقاومت در برابر هجوم آنها نمیتوان با تکیه به این درک ساختارهای متناسب با مبنای الهی را در جامعه تأسیس[2] نمود.
در تخریب مبنا و جهت کفر که به معنای حذف جریانهای طاغوتی و استکباری است میتوان به درک وجدانی و ایمانی اتکا نمود، ولی برای تأسیس نظام مطلوب بر اساس مبنا و جهت الهی باید این درک وجدانی و ایمانی در عقلانیت نیز حضور پیدا کند و تبدیل به درک تئوریک شود. از اینرو اگر درک وجدانی انقلاب به درستی توصیف شده و به عقلانیت متناسب با این جهتگیری تبدیل شود، میتوان برای تحقق آرمانهای انقلاب برنامهریزی کرد و بعد از طراحی برنامه حرکت، نقشه مراحل سیر به سوی آرمانها واضح میگردد و ما میتوانیم بر مبنای درک تئوریکی که در حقیقت توضیح و تبیین همان درک وجدانی مرحله تخریب و مقاومت است برنامههای سیاسی، فرهنگی و اقتصادی خویش را در جهت تقویت آرمانهای انقلاب اسلامی و تحقق خلافت و بندگی حقیقی ساماندهی نماییم.
طراحی و تأسیس جامعه اسلامی در همه ابعاد خود نیازمند تخصصها و تئوریهایی است که چگونگی و مراحل این تأسیس را بر مبنای الهی تبیین مینماید و اگر این امر مهم به نحو شافی و وافی مورد توجه قرار نگیرد، در مرحله تأسیس و طراحی جامعه دینی، به علت فقدان نظام فکری و معادله تأسیس، راهی را میپیماییم که در نهایت به از بین رفتن و تحریف درک وجدانی و ایمانی اولیه جامعه میانجامد. به بیان دیگر اگر درک وجدانی حاصل از اسلامیت نظام تبدیل به تخصص و نسخه عمل نشود عمل در عرصههای سیاست، فرهنگ و اقتصاد سبب مبنای عمل قرار گرفتن تئوریها و نسخههای جوامع غیر الهی شده و اداره نظامهای سیاسی، فرهنگی و اقتصادی به مبنای ماده پرستی واگذار میشود. عمل بر اساس تئوریهای وارداتی، بعد از چند نسل، درک وجدانی و ایمانی مردم را در روابط مدرنیته منحل مینماید.
ما باید در جامعه اقدام به تأسیس نظامها و ساختارهای اسلامی کنیم، زیرا میدانیم غرض از انقلاب اسلامی تنها جابهجا نمودن جایگاه افراد در مسند حکومت نبوده است و این انقلاب به هدف اسلامی شدن روابط و ساختارهای حاکم بر جامعه انجام گرفته است. جامعه ایران پیش از انقلاب از ناهنجاریهای حاکم بر ساختارها و روابط دوران شاهنشاهی رنج میبرد و با لبیک به امام(ره) و کمک و جاننثاری در راه انقلاب اسلامی قدمی علیه مظالم آن دوره برداشت. از اینرو بحث دومی که اکنون به صورت طبیعی باید در جامعه اسلامی مطرح شود بحث تأسیس نظام مطلوب اجتماعی بر اساس اسلام میباشد. ویژگی این نظام و ساختارها و روابط حاکم بر آن جریان مبنا و جهت الهی در همه ابعاد جامعه است.
علت اصلی ناکارآمدی عقلانیت و تئوریهای وارداتی در به کارگیری درک وجدانی و ایمانی جامعه اسلامی در ساخت و تأسیس ساختارهای مبتنی بر اسلام حسی بودن این عقلانیتها است. تولید تئوریها و عقلانیتهای غیراسلامی براساس مشاهدات حسی انجام میگیرد و این به معنای انکار توانایی ماوراء و معنویت[3] در ساخت تئوری و عقلانیت در دنیای مدرن است. از اینرو اگر با تئوریهای حسی و فلسفه هنر حسی، جامعهشناسی و روانشناسی حسی بخواهیم تحلیلی از روابط ایجاد شده در جامعه اسلامی ارائه دهیم، که مبتنی بر درک وجدانی از خلافت اجتماعی اسلام و معنویت است در عمل با تحریف و تأویل این روابط الهی در عرصه تأسیس ساختارهای اجتماعی و توصیف و تبیین آن روبرو خواهیم شد.
امروزه در روابط تخصصی و عقلانیتهای موجود در جهان، معنویت و توجه به ماوراء رویکردی غیر علمی تلقی شده و در توصیف و تبیین هر پدیدهای ابعاد معنوی آن نادیده گرفته میشود. این رویکرد کاملاً خلاف غرض ما میباشد.
نکته دیگری که ذکر آن ضرورت دارد این است که در طی این مسیر، فلسفه شدن اسلامی و دستگاه فکری علاّمه عظیم الشأن حضرت آیت الله سید منیرالدین حسینی الهاشمی اصلی ترین پتانسیل عقلانی تولید روش ها و نظام مفاهیم دینی است. اصلیترین دغدغه این عالم بزرگوار، در طول دوران پر برکت زندگیشان، تولید یک دستگاه تحلیلی برای استمرار انقلاب بوده است. ایشان به دنبال ارائه یک نظام عقلانیت کاربردی برای تحقق آرمانهای انقلاب اسلامی در صحنه عمل و زمینهسازی دستیابی به آرمانهای آن بودند و بنا بر گزارشی که خودشان در اواخر عمر ارائه دادند توانستهاند به فضل الهی به این مهم نائل آیند.
[1]. مقام معظم رهبری از امر تصرف دین در جامعه تعبیر به «مهندسی دین در دنیا» نمودهاند، ایشان در مراسم شانزدهمین سالگرد ارتحال امام(ره) میفرمایند: «مقاومت امروز هم یکی از آماجهای تهاجم دشمنان ما در سطح تبلیغات جهانی، همین یگانگی دین و دنیاست؛ میگویند چرا دین را پیشوا و مهندس دنیا میدانید». 14/3/1384
[2]. اگر اندیشمندی بخواهد جامعهای را بر اساس مبنا و عقیده خود اداره کند به این کار تأسیس گویند.
[3]. «ما میبینیم که در زمینههای مختلف تحقیقات و پژوهش و رسیدن به نظریه در دنیای مادی ودنیای غرب مبنای قابل قبول و مورد اعتمادی نبوده؛ به خصوص در زمینه علوم انسانی که در علوم تجربی و فناوری هم اثر خودش را نشان داده است. نگاه اسلام به انسان، به علم، به زندگی بشر، به عالم طبیعت، به عالم وجود، نگاهی است که معرفت نوینی را در اختیار انسان میگذارد، این نگاه زیربنا و قائده و مبنای تحقیقات علمی در غرب نبوده است.»
مقام معظم رهبری 26/9/1383