بخش اول ازفصل اول کتاب الگوی پیشرفت اسلامی (کیفیت تئوریزه شدن جامعه تاریخی از نگاه کارشناسان سکولار)
بسم الله الرحمن الرحیم
1. تئوریزه شدن جامعه تاریخی توسعه یافته و ایجاد فضای دوقطبی سنت و مدرن، اولین گام در القای توسعه یافتگی به نخبگان جامعه
همانطور که در مقدمه بیان شد برای تبیین الگوی پیشرفت اسلامی در فصل اول کتاب به تبیین «مدل تری گپس» می پردازیم . این اولویت دو دلیل اساسی می تواند داشته باشد؛ اولین دلیل ضرورت آشنائی مخاطب با مدل توسعه در نظام سرمایه داری و آثار آن بر فرهنگ دینی جامعه است. دومین دلیل این اولویت را می توان در نا آشنائی جامعه با اصطلاحات تأسیسی فلسفه فرهنگستان[۱] دانست. به عبارت دیگر برای ارائه تصویری از الگوی پیشرفت اسلامی ناگزیر از ارائه تصویری از مدل تری گپس هستیم تا در سایه بازخوانی خاص این مدل و مشاهده ی نقص های گسترده این مدل در تأمین نیازهای اساسی حیات طیبه ، زمینه برای ایجاد تغییر شیب این مدل و سپس انحلال آن در الگوی پیشرفت اسلامی فراهم آید.
« در پاورقى این بحث باید بگویم که مدل،ساده کردن شیى متغیر خارجى است،مثلا شیى متغیر خارجى هزار پارامتر دارد که اصلىترین آنرا بصورت ساده بیان مىکنند و بین آنها نسبتهایى را برقرار مىکنند تا مجموعه درست شود،آنگاه مجموعهاى درست مىشود که باید بتوان جهت تغییر آنرا «پیشبینى،هدایت و کنترل» نمود.«[۲] بنابراین هرگاه سخن از مدل گفته میشود در واقع به دنبال شناسائی پارامترهای اصلی یک شئ متغیر خارجی برای کنترل آن هستیم و اگر آن شئ خارجی را یک جامعه در نظر بگیریم؛ سخن گفتن از مدل اداره آن جامعه به معنای شناسائی پارامترهای اصلی برای «پیشبینى،هدایت و کنترل» آن جامعه به سوی وضعیت مطلوب است. مبتنی بر این سخن الگوئی موسوم به مدل تری گپس سه پارامتر و شکاف را محور و موضوع برنامه ریزی جامعه قرارمی دهد و پاسخ به نیازهای اساسی بشر را مشروط به وارد شدن جامعه در این شکاف های سه گانه می داند. به دیگر سخن اگر نیروی انسانی جامعه در راستای فعال سازی این پارمترهای اصلی سازماندهی شود؛آن جامعه به رفاه و سعادت دست می یابد و بالعکس اهمال و اختلال در مسیر این متغیرها علت بروز ناهنجاری در جامعه می شود. کارشناسان توسعه برای اثبات این مدعا به شرح مجموعه ای از مفاهیم پرداخته اند که موضوع فصل اول این کتاب تبیین این مفاهیم است ولی قبل از آنکه به تبیین نظام مفاهیم کارشناسان در مستدل نمودن مدل تری گپس بپردازیم به سه شکاف و پارامتر اصلی مدل تری گپس اشاره ای کوتاه می کنیم .
« مدل «ترى کپس»، سه ورودى بزرگ براى شناختن تعادل دارد که سه ورودىاش «پس اندازو سرمایه گذارى»، «صادرات و واردات (موازنه ارزى)» و «بودجه و راندمان» مىباشد، اگر هرکدام ازاین سه ورودى در بطن خودش دچار عدم هنجار و عدم تعادل شود، نتیجهاش عدم تعادل اقتصادى مىشود.»[۳] از منظر کارشناسان اختلال در هریک از این سه شکاف و پارامتر محوری علت اصلی اختلالات در جامعه است؛ به عنوان مثال اگر کشوری نتواند به تنظیم نسبت میان صادرات و واردات اقدام نماید، آن کشور به تدریج به کشوری فقیر و وابسته تبدیل می شود و برای جلوگیری از این عدم تعادل لازم است که با برنامه ریزی دقیق از تغییر موازنه صادرات به نفع واردات جلوگیری نمود.[۴] از آثار سوء اختلال در این متغیرهای سه گانه به تفصیل در کلام کارشناسان سخن گفته شده است و این مسئله تا آنجا ادامه یافته است که همانطور که اشاره شد برخی از قوانین مدل تری گپس و نظام سرمایه داری به صورت اصلی بدیهی در فرهنگ عمومی پذیرفته شده است.
در ادبیات توسعه برای اثبات مدل تری گپس در اولین گام به عقب ماندگی ایران اشاره می شود. البته وقتی سخن از عقب افتادگی می شود منظور عقب افتادن از قافله تمدن مدرنیته است. در این ادبیات تلاش می شود تا جامعه ایران را دست نایافته به جامعه تاریخی مدرن و به تبع جامعه ای سنتی تعریف کنند. به عبارت دیگر اولین گام در فرآیند تئوریزه کردن مدل تری گپس ایجاد دوقطبی سنت و مدرن در فضای فکری جامعه است . اگر کارشناسان یک جامعه بتوانند تصویری از جامعه تاریخی توسعه یافته را در ذهن یک ملت ایجاد کنند- در گام دوم خود- با استفاده از این فضای دو قطبی در تحلیل ناهنجاریها تمام تقصیرات را بر سر سنت خراب می کنند و راه نجات را در بهشت! توسعه یافتگی معرفی می کنند. بنابراین اولین مهره ی بحثی در ادبیات توسعه، سخن گفتن از جامعه تاریخی است. در واقع در این فقره از بحث کارشناسان به دنبال ارائه تعریف از آینده جامعه ایران هستند و سعی می کنند که تصویر آینده، در ذهن خواص و عوام جامعه، تصویری مدرن باشد. ارائه تصویر مدرن بر اساس مفهیمی خاص ارائه می گردد که در ادامه به این مفاهیم اشاره می کنیم.
1/1. ارائه تعریف مادی از انسان و نیازهایش، اولین تعریف مفروض در تعریف جامعه تاریخی توسعه یافته
در مفاهیم به کارگرفته شده درتعریف جامعه تاریخی- به عنوان اولین و مهمترین گام- از انسان و نیازهایش تعریفی خاص ارائه می شود. تعریف مادی از انسان و نیازهایش، اولین نکته قابل توجه در ادبیات توسعه است. انسانی که در این ادبیات موضوع بحث است؛ حیاتش محدود به این دنیا است و به تبع، نیازهایش همان مسائلی است که در زندگی دنیوی مطرح می شود.
در این تعریفِ خاص عوالم گذشته و عوالم آینده ی حیات انسان نفی شده و محدوده حیات دنیوی در ارائه تعریف کاربردی از انسان فرض گرفته شده است لذا طبیعی است که برای چنین انسانی نیازهائی خاصی ترسیم می شود. به تعبیر برخی از کارشناسان نیازهای انسان اکونومیک را در سطحی بسیار کلی و کلان می توان در سه واژه « تأمین، امنیت و هویت » خلاصه کرد و به اعتبار این تعریف خاص از انسان، همه ما نیازمندیم که از نظر اقتصادی در تأمین باشیم و نسبت به تأمین اقتصادی فعلی و آتی خود احساس امنیت کنیم و در نهایت نیازمند آنیم که در نقش عمده اقتصادی که بر عهده داریم، احساس شخصیتی مستقل و یگانه و قابل احترام نماییم. باید تأکید کنیم که همه ما از دیدگاه « هویتی » نیازمند احساس « یگانگی » هستیم ». آنچه گفته شد همه نیازهای انسان از منظر ادبیات توسعه است[۵].
آثار سوء این نگاه خاص به انسان و نیازهایش آنگاه روشنتر می شود که بدانیم همین سطح از نیازها در تحلیل علت ناهنجاریهای اجتماعی مورد توجه قرار گرفته و معضلات اجتماعی به عدم پاسخگوئی صحیح به این سطح از نیازها تحلیل می شود. بنابراین اولین بحث جدی در ادبیات توسعه نوع نگاه به انسان و نیازهای انسان است. البته ممکن است کارشناسان بگویند که موضوع توسعه یافتگی پاسخِ مناسب به نیازهای مادی و اقتصادی انسان است و طبیعی است که نیازهای الهی در ادبیات توسعه مورد توجه قرار نگیرد ولی آنچنانکه در بخش های بعد خواهیم دید، نتیجه ادبیات توسعه «تخصیص انسان به ماده» و تغییر همه چیز انسان حتی اخلاقیاتش در مسیر توسعه یافتگی است. به عبارت دیگر ادعای «تفکیک تکامل مادی از تکامل معنوی» دستاویزی برای دور زدن نیازهای معنوی انسان و نادیده گرفتن عملی این نیازها است و این دستاویز در جامعه های دینی بیشتر مورد استفاده است.
2/1. ارائه تعریف مادی از تولید و عوامل تلفیقِ تولید ، دومین تعریف مفروض در تعریف جامعه تاریخی توسعه یافته
بعد از آنکه کارشناسان سخن از نیازهای انسان را در نیازهای اقتصادی و مادی منحصر دانستند؛ جامعه را برای تحول درتولید -برای پاسخگوئی به این نیازها- تشویق می کنند. مادی انگاشتن تولید نتیجه مادی دانستنِ نیازهای انسان است. به عبارت دیگر اگر انسان و نیازهایش را اقتصادی و مادی تعریف کنید تلاش اجتماعی برای دستیابی به تولید - که پاسخگوی نیازهای مادی باشد- به عنوان یک اصل در جامعه مطرح می شود و برای دستیابی به تولید هم برنامه ریزی برای تلفیقِ عوامل تولید لازم است. بر مبنای آخرین تعاریفِ کاربردی مادی عوامل تلفیق تولید عبارتند از:
1. علم و فن- مهمترین عامل که قدرت تصرف انسان در طبیعت برای رفع نیازهایش را افزایش می دهد ، دانش است-
2. منابع طبیعی- منابع طبیعی همان مواد اولیه برای رفع نیازهای انسان می باشند-
3. منابع انرژی - انرژی به انسان قدرت تصرف در مواد اولیه، برای تبدیل مواد اولیه به مواد مورد نیاز انسان را می دهد-
4. روابط اجتماعی. برای دستیابی به محصولات مورد نیاز بشر، تحول در روابط انسانها با یکدیگر یکی ازعوامل تولید است، برخی روابط اجتماعی مانع تولید است.
3/1. سیر تحول در چگونگی تلفیقِ عوامل تولید، مبنای تحلیل گذشته، حال و آینده ی تاریخ بشر(مبنای فلسفه تاریخ مادی)
بعد از آنکه کارشناسان از عوامل تلفیق تولید سخن گفتند، چگونگی تلفیق این عوامل را مبنای تحلیل گذشته، حال و آینده قرار می دهند. به عبارت دیگر از منظر کارشناسان در همه ادوار تاریخی "عواملِ تلفیقِ تولید" در فرآیند تولید مطرح بوده است ولی فقط در دوران مدرن است که همه چیز در اختیار بهینه تلفیق "عواملِ تلفیقِ تولید" قرار گرفته است. به دیگر سخن در دوره تاریخی اولیه تلفیق "عواملِ تلفیقِ تولید" به شکل طبیعی وجود داشته است و نیازهای ادامه حیات به شکل طبیعی به دست می آمده است ولی در دوره تمدن کشاورزی تلفیق "عواملِ تلفیقِ تولید" بشر را به تولید بیشتری نسبت به دوره اولیه تاریخی رسانده است. نکته مهم بحث از منظر کارشناسان توسعه این است که در دوران انقلاب صنعتی، بشر- با تغییراتی که در "عواملِ تلفیقِ تولید" ایجاد نموده است- توانسته با استفاده از منابع محدود به تولید حداکثری دست یابد؛ که این تحول بزرگ! در زندگی بشر با دقت در فرآیند تولید ، توزیع و مصرف به دست آمده است. ویژگی تولید صنعتی این است که قدرت سیاسی، ارزشهای فرهنگی، نظام آموزشی و پژوهشی، سیستم قضائی و تقنینی و حتی عواطف بشری در خدمت این شکل از تولید قرار دارد. تحولات ناشی از انقلاب کبیر فرانسه، به تدریج زمینه انقلاب صنعتی را در غرب ایجاد نموده است و در دوران انقلاب صنعتی با همان منابع محدود و به لطف نگاه به اصطلاح بیکنی به علم و معرفت، تکنولوژی, رشد چشمگیری یافته و به تبع تولید حداکثری به دست آمده است. البته از منظر ادبیات توسعه این آخر کار نیست و بشر مدرن به دنبال توسعه ی پایدار است. توسعه پایدار- که همان دستیابی به تولید هماهنگ با حفظ محیط زیست است- افق آینده جامعه مدرن است. کارشناسان می خواهند جامعه ای بسازند که محیط زیست در فرآیند تلفیقِ عوامل تولید آلوده نگردد.
همانطور که ملاحظه شد در مسیر تبیین جامعه تاریخی مدرن برای نخبگان یک جامعه کارشناسان به مجموعه ای از تعاریف خاص تمسک مینمایند که همه ی این تعاریف در رشته های تخصصی خود مورد استدلال قرار گرفته است. این تعاریف از تعریف خاصی از انسان به تعریفی خاص از تولید و عوامل تولید و در نهایت ارائه تعریف مادی از تاریخ ختم می شود. کوتاه سخن آنکه با پذیرش این تعاریف است که جامعه تاریخی مدرن به عنوان یک آرمان در ذهن نخبگان جامعه تعریف می شود و اگر ما آینده ای دیگر مانند تمدن اسلامی را دنبال می کنیم لازم است که تعاریف کاربردی متناسب با این آینده را تولید کنیم.
4/1. خلاصه فرآیند تئوریزه شدن جامعه تاریخی در ادبیات توسعه و جدول فرآیند تئوریزه شدن جامعه تاریخی
بر اساس فلسفه علم، تعریف زندگی، انسان و کیفیت نیاز و ارضاء محدود به دنیا یا طبیعت مادی است، بنابراین باید متغیرهای تأمین نیاز و ارضاء مادی ، اساس در تقسیم دورههای تاریخ بشر قرارگیرد. به عبارت دیگر بر اساس نگاه مادی و اقتصادی به انسان و نیازهای آن و همچنین تعریف مادی از تولید و عوامل تولید، تاریخ به چهار دوره تقسیم میشود:
1. دوره تاریخی اولیه.......................................................... حفظ و تداوم حیات طبیعی
2. دوره تاریخی متکی بر انقلاب کشاورزی......................... حفظ و تداوم حیات اجتماعی
3. دوره تاریخی متکی بر انقلاب صنعتی.............................. حداکثر کردن تولید با تخصیص منابع محدود به روابط تولیدی
4. دوره تاریخی آینده......................................................... سازگار نمودن تولید اقتصادی با شرایط حفظ تعادل محیط زیست
همانطور که اشاره شد منشأ تقسیم فوق ، تحول در «عوامل تلفیق تولید» است و عوامل تولید هم عبارتند از:1. علم وفن 2. منابع انرژی3. منابع طبیعی 4. روابط اجتماعی . همچنین نسبت رشد و توسعه در هر دوره تاریخی، معرّف روابط اجتماعی در هر مقطع از تاریخ بوده و باید نسبیّت تعادل و عدم تعادل نیز متناسب با جریان وجدان عمومی آن دوره تعریف گردد. بنابراین به تبع تعریف مادی از انسان به تعریف مادی و اقتصادی از تولید و به تبع تعریف اقتصادی ازتولید به تعریف مادی ازتاریخ رسیدیم.
[۲] . علامه آیت الله سید منیر الدین حسینی الهاشمی - علل و عوامل ناهنجاریهای اجتماعی - جلسه چهارم
[۳] . علامه آیت الله سید منیر الدین حسینی الهاشمی - علل و عوامل ناهنجاریهای اجتماعی - جلسه چهارم
[۴] . موضوع وابستگی استقلال سیاسی ملت ها به توازن صادرات و واردات را که بسیار بدیهی هم به نظر می رسد متعمدا به عنوان مثال انتخاب نمودم تا لازمه های پرداختن این اصل بدیهی در وابستگی بنیادین کشور را تبیین نمایم. با مطالعه دقیق این کتاب خواهید دید که چگونه از این ایده ی شیک و پاستوریزه وابستگی بنیادین به اخلاق استکباری و تخصیص انسان به ماده زائیده می شود.
[۵] . از منظر دکتر حسین عظیمی نیازهای اساسی اقتصادی ما عبارت اند از: درآمد، شغل، مالکیت، امنیت، نوآوری و خلاقیت، احترام، قدرت، خدمت.